Bazylko Hamelusz AdwokaciBazylko Hamelusz Adwokaci

Znamiona strony podmiotowej przestępstwa oszustwa (art. 286 kk)

Przestępstwo oszustwa skategoryzowane jest w rozdziale XXXV Kodeksu karnego zatytułowanym „przestępstwa przeciwko mieniu”. „Przestępstwa przeciwko mieniu stanowią we współczesnych kodeksach karnych bardzo ważny dział, którego funkcja polega na ochronie własności oraz stosunków społecznych wynikających z prawa własności i innych praw majątkowych” (A. Marek, Prawo karne, 6 wydanie zmienione i uaktualnione, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2005, s. 530.)

Przestępstwo oszustwa jest przestępstwem umyślnym, zaliczanym do tzw. przestępstw kierunkowych. Znamiona podmiotowe tego przestępstwa powinny być wnikliwie analizowane przez organ procesowy. Zgodnie z poglądem zawartym w doktrynie w przypadku przestępstwa stypizowanego w art. 286 k.k. znamiona podmiotowe znacznie wybiegają poza samo zachowanie się zewnętrzne sprawcy, „nadając mu sens szczególny, bez którego zachowanie sprawcy jest z punktu widzenia prawa karnego irrelewantne”. (D. Pleńska, O. Górniok (w:) System prawa karnego..., s. 419) Przypisanie sprawcy popełnienia przestępstwa oszustwa będzie możliwe wtedy, gdy wykaże się, iż działał on z nastawieniem na określony cel. Celem tym zgodnie z art. 286 k.k. jest osiągnięcie korzyści majątkowej. Pojęcie korzyści majątkowej znajdziemy w art. 115 § 4 k.k., który mówi: korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego. Korzyścią majątkową jest zwiększenie aktywów lub zmniejszenie pasywów majątkowych, czyli każde przysporzenie majątku lub uniknięcie strat albo zmniejszenie obciążeń. Porównując pojęcie osiągnięcia korzyści majątkowej z pojęciem przewłaszczenie mienia, które stanowi znamię strony podmiotowej innych przestępstw przeciwko mieniu, stwierdzić należy, iż osiągnięcie korzyści majątkowej jest terminem szerszym. „Sprawca działający w celu osiągnięcia korzyści majątkowej nie musi dążyć do przywłaszczenia mienia stanowiącego przedmiot jego oszukańczych zabiegów, może nawet zakładać zwrot mienia pokrzywdzonemu, zamierzając osiągnąć korzyść majątkową połączoną z rozporządzeniem mieniem, przejawiającą się w każdej innej postaci.” (A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Tom III. Komentarz do art. 278-363 k.k., Zakamycze, 2006, wyd. II, LEX.)


Działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wyklucza jednoznacznie, że przestępstwo oszustwa może być popełnione z zamiarem wynikowym. Analizując art. 9 § 1 k.k. brzmi czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli sprawca ma zamiar jego popełnienia, to jest chce go popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia, na to się godzi. Tak więc, w przypadku przestępstwa oszustwa sprawca musi mięć zamiar jego popełnienia, to jest musi chcieć uzyskać korzyść majątkową. Jeżeli sprawca nie chce, ale jedynie przewidując możliwość popełnienia czynu zabronionego godzi się na uzyskanie korzyści majątkowej to znamię podmiotowe przestępstwa stypizowanego w art. 286 k.k. nie będzie zrealizowane. Przestępstwo to jest więc przestępstwem umyślnym, które można popełnić wyłącznie z zamiarem bezpośrednim. Oprócz celu działania sprawca musi także obejmować swoim zamiarem sposób działania. „Sprawca musi chcieć użyć takiego właśnie sposobu działania, na przykład zaciągnięcia pozorowanej pożyczki, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i cel ten musi stanowić punkt odniesienia przy realizowaniu każdego ze znamion przedmiotowych przestępstwa”. (A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Tom III. Komentarz do art. 278-363 k.k., Zakamycze, 2006, wyd. II, LEX.)

Wszystkie znamiona przedmiotowe przestępstwa uregulowanego a art. 286 k.k. muszą mieścić się w świadomości sprawcy i muszą być objęte jego wolą. „Sprawca nie tylko musi chcieć uzyskać korzyść majątkową, lecz musi także chcieć w tym celu użyć określonego sposobu działania lub zaniechania” (A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Tom III. Komentarz do art. 278-363 k.k., Zakamycze, 2006, wyd. II, LEX.) Strona podmiotowa nie będzie zrealizowana nawet w takiej sytuacji, gdy sprawca chociażby jednego z wymienionych elementów nie obejmuje chęcią, lecz tylko nań się godzi. Tożsame jest także stanowisko judykatury, które brzmi: „oszustwo z punktu widzenia znamion strony podmiotowej może być bowiem popełnione wyłącznie z zamiarem bezpośrednim, szczególnie zabarwionym (kierunkowym - dolus coloratus), obejmującym zarówno cel, jak i sposób działania sprawcy”.(Wyrok SN z 22 listopada 1973 r., III KR 278/73, OSNPG 1974, nr 7, poz. 81) Wykazanie strony podmiotowej należy do organu orzekającego. Ciąży na nim obowiązek udowodnienia, że sprawca popełniając czyn zabroniony obejmował swoim zamiarem kierunkowym sposób działania (np. wprowadzenie w błąd) oraz cel w postaci uzyskania korzyści majątkowej. Sąd Najwyższy poszedł jeszcze dalej i stwierdził także, że podmiot realizujący znamiona przestępstwa oszustwa musi także swoim zamiarem kierunkowym obejmować okoliczność, iż osoba rozporządzająca mieniem czyni to z niekorzyścią dla siebie. (Zob. Wyrok SN z 6 listopada 2003 r., II KK 9/03, LEX nr 83773) Ze stanowiskiem tym należałoby się zgodzić. Podsumowując należy stwierdzić, że do uznania oskarżonego za winnego przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. niezbędne jest wykazanie, że obejmował on zamiarem bezpośrednim, kierunkowym:

- sposób swojego działania,

- cel w postaci uzyskania korzyści majątkowej,

- okoliczność, iż osoba rozporządzająca mieniem czyni to z niekorzyścią dla siebie.

Napisane pod kierunkiem:
Arkadiusz Bazylko

Arkadiusz Bazylko

adwokat
Koncentruje się na problematyce
prawa zobowiązań ze szczególnym uwzględnieniem kontraktów IT oraz na prawie zamówień publicznych.
Więcej »
Czytaj także

Jak Zamawiający powinien opisać przedmiot zamówienia - Prawo Zamówień Publicznych

Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (tekst. jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 907 z późn. zm.) [dalej: Ustawa] w artykułach 29-31, reguluje kwestie opisu przedmiotu zamówienia.
Czytaj dalej »